Amdanom ni

Gellir olrhain gwreiddiau L&W i ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf pan sefydlwyd Cymdeithas Addysg Oedolion y Byd (WAAE) yn 1918-19 gan grŵp yn cynnwys Dr Albert Mansbridge, sefydlydd Cymdeithas Addysg y Gweithwyr.

Roedd y rhan fwyaf o aelodau WAAE yn dod o Brydain gyda’i ddimensiwn rhyngwladol yn dod yn bennaf o diriogaeth y cyn Ymddiriedolaeth Brydeinig. Roedd yn cynnal cynadleddau, cyhoeddi Journal of the World Association for Adult Education a sefydlodd Biwrô Canolog Gwybodaeth (ar Addysg Oedolion) yn Lloegr.

Yn 1921 sefydlwyd Sefydliad Addysg Oedolion Prydain (BIAE) ar wahân. Yn wreiddiol yn gangen o’r WAAE, daeth ar wahân yn gyfansoddiadol yn 1925.

Roedd y BIAE yn gymdeithas o aelodau unigol a’i brif nod oedd bod yn ganolfan ar gyfer syniadau cyffredin gan bersonau o brofiadau amrywiol yn y mudiad addysg oedolion. Nid oedd ganddo ei adeilad ei hun ac roedd yn llogi ystafelloedd ar gyfer cyfarfod. Y cyfeiriad a roddwyd weithiau – 28 St Anne’s Gate, Llundain  – oedd cyfeiriad preifat ei Lywydd cyntaf, yr Is-iarll ldane.

Lansiwyd The Journal of Adult Education fel cyfnodolyn hanner blwyddyn. Daeth yn gyhoeddiad chwarterol  Adult Education in 1934, a ddaeth yn Adults Learning yn 1989.

Yn 1928 sefydlodd y BIAE a’r BBC Bwyllgor Ymchwiliad ar y cyd, a gynhyrchodd adroddiad New Ventures in Broadcasting. Arweiniodd hyn at ffurfio Cyngor Canolog Darlledu Addysg Oedolion, fel fforwm ar gyfer cydweithrediad sefydliadau addysg oedolion gyda’r BBC.

Yn 1929 roedd gan y BIAE ran flaenllaw wrth sefydlu Comisiwn anffurfiol ar Ffilmiau Addysgol a Diwylliannol. Cynhyrchodd hyn adroddiad The Film in National Life yn 1932, a arweiniodd at greu’r Sefydliad Ffilm Prydain yn 1933.

Sefydlwyd Biwrô Materion Cyfoes y Fyddin (ABCA) yn 1941 gan Gorfflu Addysg y Fyddin dan gyfarwyddyd Syr William Emrys Williams (Ysgrifennydd BIAE). Cynhaliodd ABCE raglen o addysg gyffredinol ar gyfer dinasyddiaeth a dywed rhai iddo gael effaith ar ganlyniad etholiad cyffredinol 1945.

Yn 1935 sefydlodd y BIAE gynllun Celf i’r Bobl i roi cyfle i bobl gyffredin ym mhob rhan o Brydain i weld gwaith celf gwych.

Cytunodd llawer o gasglwyr preifat i fenthyca eu paentiadau i’r Sefydliad. Arweiniodd Celf at y Bobl at sefydlu Cyngor Annog Cerddoriaeth a’r Celfyddydau (CEMA) yn 1939 gyda help y BIAE, ac yn arbennig ei Ysgrifennydd WE Williams. Daeth CEMA y Cyngor Celfyddydau yn 1946.

Cafodd Sefydliad Cenedlaethol Addysg Oedolion ei sefydlu yn 1946 fel fforwm ar gyfer sefydliadau sy’n darparu addysg oedolion. Yn 1949 unodd gyda BIAE i ddod y Sefydliad Cenedlaethol Addysg Oedolion. Edward Hutchinson, ysgrifennydd sefydlu NFAE, oedd Ysgrifennydd cyntaf NIAE.

Ar yr un pryd sefydlwyd Sefydliad Addysg Oedolion yr Alban (SIAE) – yn ddiweddarach SIACE – a oroesodd nes iddo golli cyllid y Llywodraeth yn 1991.

Lansiwyd cyfnodolyn Studies in Adult Education.

Roedd ACACE yn gorff annibynnol a ariannwyd gan y Llywodraeth yn gweithio yn yr un adeilad â NIAE/NIACE rhwng 1977 a 1983, dan gadeiryddiaeth Dr Richard Hoggart.

Lansiwyd Youthaid yn 1977 fel elusen genedlaethol ar gyfer pobl ifanc ddiwaith.

Sefydlwyd yr Uned Diweithdra gan Clare Short (Cyfarwyddwr Youthaid) i ddarparu ymchwil ac ymgyrchu annibynnol ar gyfer pobl ddiwaith, ar adeg pan oedd diweithdra yn cynyddu’n gyflym. Rhwng 1983 a 2001 sefydlodd David Taylor, Dan Finn a Paul Convery enw da’r Uned fel darparydd blaenllaw o ymchwil annibynnol.

Newidiodd NIAE ei enw yn 1984 i’r Sefydliad Cenedlaethol Addysg Barhaus Oedolion. Roedd hwn yn adlewyrchiad mwy cywir o’r cylch gorchwyl oedd yn cynnwys, ond ymestyn tu hwnt, tiriogaeth prif ffrwd traddodiadol darpariaeth efrydiau allanol prifysgolion, agendâu gwasanaethau addysg oedolion a chymunedol awdurdodau addysg lleol a phryderon cyrff gwirfoddol pwysig fel WEA.

Bu’r olynydd a gyllidir gan y llywodraeth i ACACE yn gweithredu rhwng 1984 a 1992. Yn 1992, daeth yr Uned Addysg Bellach yn gyfrifol am UDACE.

Wedi’i alw’n wreiddiol yn Bwyllgor Cymru NIACE, sefydlwyd NIACE Cymru yn 1985 i gynghori’r Swyddfa Gymreig, Cydbwyllgor Addysg Cymru, NIACE a darparwyr addysg oedolion yng Nghymru.

Mae’r Uned Diweithdra yn ffurfio trethiant cydweithio gyda Youthaid.

Roedd yr Uned Llythrennedd Oedolion a Sgiliau Sylfaenol (gynt yr Uned Llythrennedd Oedolion a’r Asiantaeth Adnoddau Llythrennedd Oedolion) yn uned a gyllidwyd gan y llywodraeth yn NIACE, a arhosodd yn Llundain pan symudodd NIACE i Gaerlŷr. Daeth yn annibynnol yn 1990 fel yr Asiantaeth Sgiliau Sylfaenol. Unodd NIACE a BSA fel un sefydliad.

Cafodd CSI ei sefydlu gan Mike Stewart a Dave Simmonds OBE fel menter gymdeithasol i ddarparu cefnogaeth polisi ac ymarfer i gyflenwi rhaglen newydd y Llywodraeth ar gyfer pobl ddi-waith.

Daeth yr Uned Diweithdra a Youthaid a’r Ganolfan Cynhwysiant Economaidd ynghyd i ffurfio Inclusion.

Yn dilyn cyfnod o gydweithio mewn perthynas strategol, unodd NIACE ac Inclusion i ffurfio’r Sefydliad Dysgu a Gwaith. Penodwyd Stephen Evans, y prif weithredwr presennol, yn 2016.

Byddwn yn dathlu ein canmlwyddiant yn 2021, yn nodi canrif o ymgyfraniad mewn addysg oedolion gan un o’n cyrff sefydlu.